Sicrhau gwarchodaeth amgylcheddol fel rhan o brosiectau Trydan: Rheolwr prosiect yn mynychu Cynhadledd yn crybwyll y diweddaraf am amddiffyn mawndiroedd

Yr wythnos hon (yn dod i ben 12/06) mynychodd Adam Dempsey, rheolwr prosiect Trydan Gwyrdd Cymru, Gynhadledd flynyddol Rhaglen Mawndir yr Undeb Rhyngwladol ar gyfer Cadwraeth Natur (International Union for Conservation of Nature – IUCN), ynghyd â 400 o gynrychiolwyr o’r DU a chynrychiolwyr rhyngwladol. Mae is-deitl y gynhadledd: "Mawndiroedd Dan Bwysau" yn adlewyrchu'r pwysau presennol ar fawndiroedd a'r technegau esblygol o arolygu ac adfer mawndiroedd. Ffocws Adam oedd ymuno ag arbenigwyr, o sefydliadau cadwraeth, cyrff statudol gan gynnwys Cyfoeth Naturiol Cymru, Natural England, Forestry England, yn ogystal â datblygwyr ffermydd wynt masnachol, i archwilio heriau, a'r arferion gorau esblygol o ran diogelu mawndiroedd. 

Mae ymchwil a gyhoeddwyd gan y Senedd yn 2023 yn awgrymu bod 90,000ha neu 4% o gyfanswm arwynebedd tir Cymru yn fawndir.[1] Pryderus yw bod "tua 90%" o fawndir yng Nghymru mewn cyflwr gwael (CNC, 2023) yn bennaf oherwydd draenio, torri, gorbori a llygredd hanesyddol.[2] 

Mae adfer mawndiroedd yn wyddoniaeth sy'n esblygu, ac yn galonogol, mae sawl enghraifft o adfer mawndiroedd dan bwysau yng Nghymru. Ymunodd Adam ag ymweliad safle â Gwarchodfa Natur Genedlaethol Cors Crymlyn fel rhan o raglen y gynhadledd (gweler y lluniau). Dyma'r ffen iseldir fwyaf yng Nghymru ac mae'n tynnu sylw at yr hyn y gellir ei gyflawni ar safleoedd dan bwysau eithriadol. Heddiw mae'n safle mawndir gwych gyda fflora a ffawna amrywiol iawn sy'n ffynnu er gwaethaf pwysau lluosog, gan gynnwys safleoedd tirlenwi a phetrolewm cyfagos, a draenio hanesyddol.

Dywed Adam: "Fy negeseuon allweddol o'r digwyddiad, yw 1) hydroleg yw'r ystyriaeth bwysicaf wrth feddwl am adfer mawndiroedd. 2) Mae adfer mawndir yn cymryd amser hir ac mae angen ymrwymiad ariannol am sawl degawd i gyflawni llwyddiant. 3) Rydyn ni'n adfer mawndir nawr na fyddai wedi bod yn bosibl 20 mlynedd yn ôl. Mewn 20 mlynedd arall, wrth i dechnegau esblygu, bydd ein gallu i ddiogelu adnoddau mawn yn tyfu."

Felly, o ran prosiectau Trydan, y ffactor allweddol yw cynllunio ar gyfer y tymor hir, nid dim ond y tymor byr. Mae hyn hefyd yn egwyddor ganolog o'r dull Rheolaeth Gynaliadwy o Adnoddau Naturiol (Sustainable Management of Natural Resources – SMNR) yr ydym yn ei gymhwyso i'n datblygiadau. Wrth gwrs, gan fod ffermydd gwynt ar y tir yn weithredol am tua 35 mlynedd, maent yn gweddu yn arbennig o dda i'r dull hwn o reoli tir mewn modd sydd yn cyflawni buddion lluosog dros ddegawdau"

"Cwrddais â nifer o arbenigwyr ac arbenigwyr a all ddarparu cyngor ar arferion gorau, a byddaf yn defnyddio'r wybodaeth a gafwyd yn y gynhadledd i sicrhau bod prosesau SMNR yn ganolog i holl brosiectau Trydan."

Adam Dempsey yw Rheolwr Prosiect prosiect Clocaenog Dau. Mae'n Arbenigwr Amgylcheddol gyda mwy na 15 mlynedd o brofiad yn gweithio gyda chyrff cadwraeth ac ar gymhwyso rheoliadau amgylcheddol a rheoli ffermydd gwynt ar gyfer Natural England, Cyfoeth Naturiol Cymru, a Trydan Gwyrdd Cymru. 

^{[1] Ymchwil y Senedd, ‘Pwysigrwydd mawndiroedd Cymru a'r gwaith o’u gwarchod’, 13 Rhagfyr 2023 https://ymchwil.senedd.cymru/erthyglau-ymchwil/pwysigrwydd-mawndiroedd-cymru-a-r-gwaith-o-u-gwarchod/
[2] Cyfoeth Naturiol Cymru, ‘Adfer Mawndir Cymru drwy’r Rhaglen Weithredu Genedlaethol ar Fawndiroedd 2025-30’ https://cdn.cyfoethnaturiol.cymru/ptqh5hfp/npap-5-year-plan-v7-cym.pdf}